Νίκος Τσίμας, Υπεύθυνος Έργου

Αρχιτέκτων, Επιστημονικός Συνεργάτης του Δήμου Αλμωπίας

Ένα από τα κύρια ερωτήματα του έργου “Living history, Living nature” είναι: Πώς μπορεί μια τοπική αρχή να ορίσει την ταυτότητά της και να ευαισθητοποιήσει το κοινό και τις αρχές για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς;

Η απάντηση είναι: Μέσω της τέχνης, μέσα από ένα πεδίο ανθρώπινης πρακτικής που συνδέεται άμεσα με την έννοια της πολιτιστικής κληρονομιάς και δύναται να αποτελέσει την κληρονομιά του αύριο.

Το έργο στοχεύει στην αποκάλυψη του πυρήνα της ταυτότητας της Αλμωπίας στην Ελλάδα και την ευαισθητοποίηση του κοινού για την αναγκαιότητα της προστασίας της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς της, χρησιμοποιώντας τη βοήθεια της Σύγχρονης Τέχνης. Η καλλιτεχνική έρευνα οδηγεί στη δημιουργία περισσότερων από 19 πρωτότυπα έργα τέχνης εμπνευσμένα από τα μνημεία και τα αξιοθέατα της φυσικής κληρονομιάς της περιοχής, τα οποία χρησιμοποιούνται ως καινοτόμος τρόπος ανάδυσης ερωτήσεων σχετικά με το πνεύμα της Αλμωπίας.

Ο Δήμος Αλμωπίας εκτείνεται σε μια έκταση περίπου 985 τχμ. και η μορφολογία του μπορεί να περιγραφεί ως ένα ημικύκλιο βουνών που περιβάλλει μια εύφορη πεδιάδα. Φιλοξενεί αποδείξεις της ανθρώπινης δράσης από χιλιάδες χρόνια πριν, από παλαιοντολογικά ευρήματα σε προϊστορικούς τάφους και από αρχαιολογικούς χώρους σε Βυζαντινές εκκλησίες και κάστρα, η Αλμωπία έχει μια πλούσια ιστορία.Έχει επίσης ένα πλούσιο τοπίο  ̇  το μεγαλύτερο μέρος των βουνών της προστατεύεται από τη νομοθεσία Natura 2000 και έχει χαρακτηριστεί ως Καταφύγιο Άγριας Ζωής.Η περιβαλλοντική σημασία αυτού του τμήματος της Αλμωπίας συνδυάζεται με την ιστορική, καθώς ενδείξεις από τις μάχες των Παγκοσμίων Πολέμων μπορούν ακόμα να βρεθούν στα δάση ̇  εντυπωσιακοί καταρράκτες βρίσκονται πίσω από τάφους των στρατιωτών και απότομοι γκρεμοί κρύβουν τα ερείπια των στρατιωτικών φυλακίων.

Αυτή είναι η πολιτιστική κληρονομιά της Αλμωπίας. Διαφορετική και πολύτιμη, έχει παραμείνει στο σκοτάδι για δεκαετίες. Ούτε καν οι ντόπιοι δεν αναγνωρίζουν την ύπαρξη των τμημάτων της ούτε κατανοούν τη σημασία των τόπων που αποτελούν τμήματα της καθημερινής τους ζωής και του σημαντικού παρελθόντος τους. Όλα αυτά τα γεγονότα χρειάζονται μια δράση που θα ξεκινήσει το διάλογο για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της πολιτιστικής κληρονομιάς της Αλμωπίας. Η δράση αυτή θα πρέπει να εμπλέξει στενά τη τοπική κοινότητα, που είναι η πρώτη δύναμη που πρέπει να λάβουμε υπόψη και μπορεί να ενεργεί όχι μόνο ως προστάτης, αλλά ως κύριος υποστηρικτής της σημασίας και της αναγκαιότητας της διατήρησης των σημείων ενδιαφέροντος.

Ο κύριος στόχος του έργου είναι να λειτουργήσει ως μια πρωτοβουλία που θα φέρει στο προσκήνιο την κληρονομιά της Αλμωπίας ως ενότητα, χρησιμοποιώντας αντισυμβατικά μέσα ευαισθητοποίησης για την προστασία και την προώθηση της. Προτίθεται να δημοσιοποιήσει τα σημεία ενδιαφέροντος στο κοινό καλύπτοντας την ανάγκη για συντονισμένες δράσεις για την προστασία και την αξιοποίηση τους και επιπρόσθετα την έναρξη συζήτησης σχετικά με τους βανδαλισμούς και την προστασία τους από την κοινότητα.

Οι κύριοι στόχοι του έργου είναι:

– Να επικεντρωθεί στην παρούσα κατάσταση των χώρων και να δημιουργήσουμε ερωτήματα για το μέλλον τους.

– Να προσελκύσει ένα ευρύ κοινό εμπλέκοντας έναν  απροσδόκητο παράγοντα που μπορεί να πολλαπλασιάσει το αποτέλεσμα και την έκταση τους πέρα από τα όρια του παραδοσιακού κοινού.

– Να προσθέσει αξία στα ήδη πολύτιμα και σημαντικά, αν και δεν είναι ευρέως γνωστά, σημεία ενδιαφέροντος εμπλουτίζοντας τα μέσα παρουσίασης και προβολής τους.

Ο τελικός στόχος είναι η βιώσιμη ανάπτυξη της περιοχής δημιουργώντας παράλληλα οδούς οικονομικής ανάπτυξης, όπως ο πολιτιστικός και περιηγητικός τουρισμός.

Μετά την έρευνα για την επίτευξη αυτών των στόχων, δημιουργήθηκε μια λίστα με τα πιο σημαντικά αξιοθέατα της πολιτιστικής κληρονομιάς της Αλμωπίας. Τα κριτήρια για την επιλογή τους ήταν η ιστορική και περιβαλλοντική τους σημασία. Είναι δεκαεννέα συνολικά και απλωμένα σε όλη την Αλμωπία:

1. Το Κάστρο της Χρυσής χτίστηκε το 10ο αιώνα και είναι μια απόδειξη της συνεχούς κατοίκησης της περιοχής για αιώνες. Δεν έχει ποτέ αξιοποιηθεί.

2. Η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη στην Άνω Λουτράκι είναι μια βασιλική του 18ου αιώνα με τοιχογραφίες που έχουν υποστεί βανδαλισμούς.

3-5. Ο αρχαίος οικισμός στον Άψαλο και στον Άλωρο και οι Προϊστορικοί Τάφοι στην Κωνσταντία είναι ανοιχτοί υπαίθριοι αρχαιολογικοί χώροι που είναι δύσκολο να βρεθούν και δεν είναι τόσο γνωστοί στο κοινό.

6. Η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου στο Αετοχώρι χτίστηκε το 1842. Είναι μια βασιλική με περίστωο και είναι μια από τις πιο σημαντικές εκκλησίες της Αλμωπίας. Είναι σε κακή κατάσταση και σπάνια ανοίγει για το κοινό.

7. Η βυζαντινή γέφυρα στον Άλωρο λέγεται ότι υπήρχε από τα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου και έχει χρησιμοποιηθεί από τον ίδιο και τον στρατό του. Τώρα έχει σχεδόν καταστραφεί.

8. Το Σπηλαιοβάραθρο είναι μέρος του μοναδικού σπηλαιολογικού πάρκου στην Ελλάδα. Το σπηλαιολογικό πάρκο είναι συνδεδεμένο με παλαιοντολογικά ευρήματα (κυρίως οστά από αρκούδες που έχουν χαρακτηριστεί ως μεγάλης σημασίας για την παλαιοντολογία). Είναι κλειστό για το κοινό.

9. Η Εκκλησία της Αναλήψεως στο Θεοδωράκι είναι μια βασιλική που χτίστηκε γύρω στο 1800, με ένα σημαντικό και πολύ σπάνιο ξυλόγλυπτο τέμπλο που αντιπροσωπεύει 24 φάσεις της ζωής της Θεοτόκου. Οι τοιχογραφίες και εικόνες είναι άσχημα διατηρημένες.

10. Η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου στην Ξιφιανή χτίστηκε το 1857. Είναι μια βασιλική με περίτεχνο ξυλόγλυπτο τέμπλο.

11. Τα βουνά Πίνοβο και Τζένα φιλοξενούν περισσότερα από 33 σπάνια είδη χλωρίδας και πολλά προστατευόμενα είδη ορνιθοπανίδας. Υπήρξαν σημεία μαχών των δύο Παγκοσμίων Πολέμων.

12. Το Ντόμπρο Πόλε είναι ένα οροπέδιο μεγάλης περιβαλλοντικής σημασίας με τάφους Σέρβων από την 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο.

13. Οι νερόμυλοι στη Σωσάνδρα έχουν καταστραφεί ολοσχερώς και είναι δύσκολο να εντοπιστούν. Αποτελούσαν απόδειξη της τοπικής οικονομίας του παρελθόντος που ήταν συνδεδεμένη με τη χρήση του νερού.

14. Το Μαύρο Δάσος είναι μέρος του δικτύου Natura 2000 και σύμφωνα με την προφορική παράδοση ο Μέγας Αλέξανδρος χρησιμοποίησε ξυλεία από το δάσος για να κάνει το περιβόητο όπλο που ονομάζεται Σάρισα.

15-16. Το Λαογραφικό Μουσείο και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας φιλοξενεί μερικά από τα πιο σημαντικά ευρήματα της περιοχής, όπως τα κρανία της Αρκούδας των Σπηλαίων στα Λουτρά.

17-18. Η Μονές του Αγίου Ιλαρίωνα και του Αρχαγγέλου Μιχαήλ είναι σε καλή κατάσταση, όμως οι σημαντικές τοιχογραφίες και εικόνες τους δεν είναι τόσο γνωστές στο ευρύ κοινό

19. Τα ιαματικά λουτρά στο Λουτράκι είναι ένα διάσημο αξιοθέατο με περιοχές εξέχουσας σημασίας, όπως το μοναδικό σπηλαιολογικό πάρκο στην Ελλάδα, το οποίο ποτέ δεν άνοιξε για το κοινό.

Αφού ορίσαμε το γενικό πλαίσιο, ήταν προφανές ότι υπήρχε η ανάγκη για μια στρατηγική που θα είναι σαφής και άμεση και θα περιελάμβανε μια αποκαλυπτική προσέγγιση. Αυτή η στρατηγική απαιτούσε να είναι δημιουργική και μοναδική. Το ερώτημα που δημιουργήθηκε αμέσως ήταν "ποιός είναι ο πιο ποιος είναι ο ενδεδειγμένος τρόπος για την ευαισθητοποίηση του κοινού για αυτά τα σημεία της Αλμωπίας κάνοντας ακόμη περισσότερους ανθρώπους να μάθουν γι 'αυτά; Ποιά πρέπει να είναι η κύρια ιδέα; Ποιος μπορεί να είναι ο απροσδόκητος παράγοντας που θα εκπλήξει και θα προσελκύσει το κοινό; "

«Η Τέχνη» ήταν η απάντηση.

Η τέχνη μπορεί να είναι αποκαλυπτική.

Είναι ανοιχτή σε ερμηνείες, είναι ζωντανή και μοναδική, διεγείρει την ανθρώπινη αλληλεπίδραση και παρά το γεγονός ότι ξεκινά ως αυτο-έκφραση, μπορεί να γίνει οικουμενική.

Είναι μέρος της πολιτιστικής μας κληρονομιάς και θα μπορούσε να είναι η κατάλληλη οδός, προκειμένου να μιλήσουμε για την πολιτιστική κληρονομιά.

Τελικά, θα μπορούσε να είναι ένα εργαλείο για την επίλυση των προβλημάτων.

Έτσι, η ιδέα της δημιουργίας ενός πρωτότυπου έργου τέχνης για κάθε ένα από τα σημεία ενδιαφέροντος γεννήθηκε.

Προκειμένου να έχουμε ένα συγκεκριμένο θεωρητικό υπόβαθρο, η καλλιτεχνική προσέγγιση των χώρων πολιτιστικής κληρονομιάς χρειαζόταν μια έννοια που θα μπορούσε να τα ενοποιήσει και να γίνει το εργαλείο που θα ρίξει φως πάνω τους. Αυτό ήταν ζωτικής σημασίας, δεδομένου ότι οι περιοχές που αποτελούν την πολιτιστική κληρονομιά της Αλμωπίας προέρχονται από διαφορετικές εποχές. Αυτή η έννοια ήταν το “genius loci” της Αλμωπίας, επίσης γνωστό ως το πνεύμα του τόπου, το οποίο προκύπτει από αυτές τις περιοχές και σκιαγραφεί το χαρακτήρα του. Το “genius loci” έγινε το κέντρο της έρευνας και το κυνήγι του ήταν ο στόχος, δεδομένου ότι περιλαμβάνονται όλες οι επιλεγμένες τοποθεσίες και θα μπορούσε να ξεδιπλώσει τα μοναδικά χαρακτηριστικά τους, δίνοντας έμφαση στη σημερινή τους κατάσταση. Ήταν επίσης ένας παράγοντας που γενίκευσε το πλαίσιο της έρευνας, χωρίς να επικεντρώνεται μόνο σε θέματα προστασίας επιτρέποντας στο απροσδόκητο να εμφανιστει. Το “genius loci” αναφέρεται στον πυρήνα της ύπαρξης της Αλμωπίας και η αποκάλυψή του θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για διάφορους σκοπούς που περιλαμβάνουν και την τοπική ανάπτυξη.

Το 1ο στάδιο της υλοποίησης ήταν η συλλογή των απαραίτητων πληροφοριών για τους τόπους. Αυτή η φάση κράτησε περίπου έξι μήνες. Μια ομάδα επισκέφθηκε τα σημεία ενδιαφέροντος και τα φωτογράφισε, ένα προς ένα, καταγράφοντας την υφιστάμενη κατάστασή τους. Σε πολλές περιπτώσεις, οι τόποι προσεγγίσθηκαν με τα πόδια. Η ομάδα κατέγραψε την προσβασιμότητα τους και την καλύτερη εποχή που θα μπορούσε κάποιος να τα επισκεφθεί.

Το 2ο στάδιο της υλοποίησης ήταν η προσέγγιση εταίρων που θα μπορούσαν να βοηθήσουν και να προσφέρουν μια ουσιαστική επαγγελματική προοπτική στον καλλιτεχνικό τομέα. Ο Δήμος Αλμωπίας ζήτησε τη συνεργασία του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη. Η θετική τους απάντηση  ήταν κρίσιμη για την υλοποίηση του έργου.

Το 3ο στάδιο ήταν η ανακοίνωση της ανοικτής πρόσκλησης προς τους καλλιτέχνες. Η πρόσκληση επικεντρωνόταν στην αποκάλυψη του “genius loci” της Αλμωπίας και έθεσε ένα γενικό πλαίσιο για τη δημιουργία των πρωτότυπων έργων τέχνης για την Αλμωπία, χωρίς να δίνεται έμφαση στην παρούσα κατάσταση των σημείων ενδιαφέροντος ή να θέτει ερωτήσεις για το μέλλον τους, καθώς υπήρχε η ανάγκη για μια ειλικρινή προσέγγιση από τους καλλιτέχνες..

Το 4ο στάδιο ήταν η επιλογή των 19 καλλιτεχνών. Μια ποικιλία εκφραστικών μέσων ήταν απαραίτητη καθώς το τελικό σύνολο των έργων τέχνης έπρεπε να ανταποκρίνεται στις ιδιαιτερότητες των τόπων. Η επιλογή των Ελλήνων καλλιτεχνών έγινε από την κα Άννα Μυκονιάτη, επιμελήτρια στο Ελληνικό Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, και τον κ Νίκο Τσίμα, αρχιτέκτονα και επιστημονικό συνεργάτη του Δήμου Αλμωπίας. Η επιλογή των καλλιτεχνών από την Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας έγινε από το Δήμο Αλμωπίας και το Δήμο Νόβατσι.

Το 5ο στάδιο της υλοποίησης ήταν μια πενθήμερη περιήγηση στην Αλμωπία. Όλοι οι καλλιτέχνες προσκλήθηκαν και επισκέφθηκαν όλα τα επιλεγμένα σημεία. Μια περιήγηση με τα πόδια λάμβανε χώρα το πρωί και μια περιήγηση με λεωφορείο το απόγευμα. Οι περισσότεροι από τους καλλιτέχνες ακολούθησαν τη περιήγηση με λεωφορείο, αλλά κάποιοι άλλοι είχαν μια διαφορετική προσέγγιση, κάνοντας παράλληλα περιοδείες σε τόπους που δεν ήταν εύκολα προσβάσιμοι με το λεωφορείο. Οι καλλιτέχνες ενθαρρύνονταν να παράγουν σχέδια και να φωτογραφίσουν ότι ήθελαν κατά τη διάρκεια αυτών των ημερών, δημιουργώντας το δικό τους καλλιτεχνικό υλικό. Κατά την τελευταία ημέρα, κάθε καλλιτέχνης εξέφρασε το ενδιαφέρον του / της για το έργο και την τοποθεσία που ήθελε να εργαστεί καθώς και τη γενική προσέγγισή. Ένα διάλειμμα περίπου 3 εβδομάδων ήταν απαραίτητο πριν από τη δημιουργική διαδικασία.

Το 6ο στάδιο ήταν ένα εκτεταμένο δεκαήμερο εργαστήριο καλλιτεχνικής δημιουργίας. Οι καλλιτέχνες επέστρεψαν στην Αλμωπία και δημιούργησαν τα πρωτότυπα έργα τους εξερευνόντας το “genious loci” της Αλμωπίας. Οι καλλιτέχνες εργάστηκαν σε δημόσια κτίρια και η προσπάθειά τους καταγράφηκε με βίντεο και φωτογραφίες. Κατά την τελευταία ημέρα, παρουσίασαν τα έργα τους σε 3 κτίρια της Αριδαίας σε μια ανοιχτή τελετή με τη συμμετοχή του κοινού.

Το 7ο στάδιο είναι η έκθεση του εικαστικού έργου με όλα τα δυνατά μέσα (έκθεση στην Αριδαία, έκθεση σε άλλες πόλεις, ψηφιακή έκθεση). Σχολεία επισκέπτονται τα έργα και οι μαθητές τους ενθαρρύνονται να επιλέξουν ένα από αυτά και να δημιουργήσουν το δικό τους έργο ευμπνευσμένο από αυτό

Αξίζει να σημειωθεί ότι το σχέδιο δεν περιλαμβάνει μόνο καλλιτέχνες από διαφορετικές χώρες (Ελλάδα και Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας) σε μια παραγωγική διαδικασία για την πολιτιστική κληρονομιά της Αλμωπίας, αλλά περιλαμβάνει επίσης καλλιτέχνες από διαφορετικά υπόβαθρα και τομείς της Τέχνης. Ο διαπολιτισμικός διάλογος συνδυάζεται με ενδο-καλλιτεχνικό διάλογο, δεδομένου ότι τα έργα που γίνονται με διαφορετικά μέσα από εντελώς διαφορετικούς καλλιτέχνες, ενοποιούνται στο πλαίσιο του έργου και παρουσιάζονται ως μια πειραματική έκθεση. Η πολιτιστική πολυμορφία συνδέεται με την καλλιτεχνική ποικιλομορφία και την προαγωγή της αποδοχής και της διαφοράς.

Το σχέδιο είναι σε πλήρη συμμόρφωση με τις Ευρωπαϊκές Πολιτικές για τον Πολιτισμό, όπως η Ευρωπαϊκή Ατζέντα για τον Πολιτισμό. Εντάσσεται στις τέσσερις από τις έξι προτεραιότητες που έχουν σκιαγραφηθεί στο σχέδιο εργασίας για το Πολιτισμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την περίοδο 2010-2014:

  • Προώθηση της πολιτιστικής πολυμορφίας, του διαπολιτισμικού διαλόγου και της συμμετοχικότητας.
  • Η προώθηση και η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και η κινητικότητα των συλλογών.
  • Η προώθηση του πολιτισμού στις εξωτερικές σχέσεις,
  • Η αύξηση των δεξιοτήτων και της κινητικότητας.

Είναι, επίσης, σε πλήρη συμμόρφωση με τη στρατηγική «Ευρώπη 2020» (2010), η οποία επικεντρώνεται κυρίως στη στροφή προς μια πιο βιώσιμη οικονομία στην Ευρώπη. Η αύξηση της ευαισθητοποίησης σχετικά με την τοπική πολιτιστική κληρονομιά είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη βιώσιμη ανάπτυξη και επιπλέον, την προώθηση της ευαισθητοποίησης σχετικά με ζητήματα της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς, που αποτελεί βασικό παράγοντα για την ανάπτυξη της Ευρώπης ως πολιτιστική ενότητα ̇  μια τέτοια ένωση δεν μπορεί να βασίζεται στη γενική έννοια της ενοποίησης, αλλά στην προώθηση των ομοιοτήτων και των διαφορών των τοπικών κοινοτήτων. Το πρόγραμμα δίνει έμφαση στην πρωτοτυπία και την προώθηση της μοναδικότητας της Αλμωπίας θέτωντας τον προβληματισμό όχι μόνο για τη διατήρηση / προστασία αλλά και την κατανόηση του τοπικού πολιτισμού από τους ίδιους τους τοπικούς κατοίκους. Η τοπική ανάπτυξη είναι επίσης συνδεδεμένη με τον τουρισμό που είναι ένα σημαντικό ζήτημα για την περιοχή. Μερικά από τα αξιοθέατα, όπως τα ιαματικά λουτρά και τα βουνά του Πίνοβο και της Τζένας έχουν αναπτυχθεί τουριστικά, αλλά υπάρχουν ακόμα περισσότερα να γίνουν σε αυτόν τον τομέα για την Αλμωπία.

Το έργο θα μπορούσε επίσης να είναι ένα σχετικό παράδειγμα σε Ευρωπαϊκό επίπεδο, δημιουργώντας ένα δίκτυο από σύγχρονα έργα τέχνης για τις περιοχές της Ευρωπαϊκής πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς.

Περισσότερα για αυτό το πρόγραμμα μπορείτε να βρείτε στην επίσημη ιστοσελίδα του έργου www.lhilna.eu